Tóm tắt
Đặt vấn đề: Số lượng người cao tuổi, bao gồm cả những người mắc suy giảm nhận thức (SGNT), đang gia tăng nhanh chóng trên toàn thế giới. Mặc dù tỷ lệ SGNT theo độ tuổi đã giảm ở nhiều quốc gia nhờ những cải thiện về giáo dục, dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe và lối sống, xu hướng này vẫn tiếp tục gia tăng tại các nước có thu nhập thấp và trung bình. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy phần lớn các trường hợp SGNT có liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Ban đầu, Ủy ban Lancet năm 2017 xác định chín yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh, bao gồm trình độ học vấn thấp, tăng huyết áp, khiếm thính, hút thuốc lá, béo phì, trầm cảm, ít hoạt động thể lực, đái tháo đường và ít giao tiếp xã hội. Những bằng chứng gần đây đã bổ sung thêm ba yếu tố nguy cơ gồm lạm dụng rượu, chấn thương sọ não và ô nhiễm không khí, nâng tổng số lên 12 yếu tố có thể thay đổi, được ước tính liên quan đến khoảng 40% các trường hợp SGNT trên toàn cầu.
Việc phòng ngừa SGNT cần được triển khai trong suốt vòng đời, bởi không bao giờ là quá sớm hoặc quá muộn để can thiệp. Các yếu tố nguy cơ ở giai đoạn sớm của cuộc sống (dưới 45 tuổi), như trình độ học vấn thấp, ảnh hưởng đến dự trữ nhận thức; trong khi các yếu tố ở tuổi trung niên (45–65 tuổi), bao gồm khiếm thính, chấn thương sọ não, tăng huyết áp, béo phì và uống nhiều rượu, cùng với các yếu tố ở tuổi già (trên 65 tuổi), như hút thuốc lá, trầm cảm, ít giao tiếp xã hội, đái tháo đường, ô nhiễm không khí và ít hoạt động thể lực, góp phần thúc đẩy các quá trình bệnh lý thần kinh dẫn đến SGNT.
Chiến lược phòng ngừa và quản lý: Đối với người đã mắc SGNT, các thuốc ức chế cholinesterase (ví dụ: donepezil) vẫn là lựa chọn hàng đầu trong điều trị triệu chứng ở bệnh nhân sa sút trí tuệ mức độ vừa đến nặng, kết hợp với các liệu pháp can thiệp tâm thần – thần kinh đa mô thức. Theo đồng thuận ASCEND 2 (2019) tại châu Á, chiết xuất Ginkgo biloba EGb 761 được khuyến cáo cho bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment – MCI) và có thể góp phần hỗ trợ dự phòng tiến triển SGNT.
Đối với người chưa mắc SGNT, các biện pháp dự phòng bao gồm nâng cao nhận thức cộng đồng, kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa như tăng huyết áp (mục tiêu ≤130/80 mmHg), đái tháo đường và rối loạn lipid máu; tăng cường hoạt động thể lực; ngừng hút thuốc lá; hạn chế tiêu thụ rượu (<21 đơn vị uống/tuần); giảm phơi nhiễm với ô nhiễm không khí, tiếng ồn và phòng tránh chấn thương sọ não. Tuy nhiên, việc xây dựng chiến lược dự phòng, kiểm soát và điều trị SGNT cần được cá thể hóa và phối hợp đa mô thức nhằm đạt hiệu quả tối ưu.
