Tóm tắt
Bệnh thần kinh – cơ ở trẻ em có nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó các đột biến di truyền đóng vai trò quan trọng. Những đột biến này có thể làm tăng hoặc giảm chức năng của protein, gây mất hoàn toàn biểu hiện protein hoặc tạo ra các protein gấp cuộn bất thường, từ đó dẫn đến các biểu hiện lâm sàng và tình trạng thoái triển chức năng vận động theo thời gian. Hiện nay, việc điều trị hầu hết các bệnh thần kinh – cơ di truyền vẫn chủ yếu là điều trị hỗ trợ, tập trung vào chẩn đoán sớm, quản lý đa chuyên khoa và kiểm soát các bệnh lý toàn thân đi kèm nhằm tối ưu hóa chức năng vận động, giảm thiểu biến chứng và kéo dài tuổi thọ cho người bệnh.
Những tiến bộ trong việc làm sáng tỏ hậu quả chức năng của các biến đổi di truyền cũng như mối liên quan giữa kiểu gen (genotype) và kiểu hình (phenotype) đã thúc đẩy sự phát triển của các liệu pháp điều trị nhắm đích, mở ra cơ hội can thiệp hiệu quả hơn và cải thiện tiên lượng sống cho trẻ. Các liệu pháp gen hiện nay có thể được chia thành ba nhóm chính gồm: (1) tăng biểu hiện gen; (2) giảm biểu hiện gen; và (3) chỉnh sửa gen. Bên cạnh các liệu pháp thay thế gen đối với những bệnh do mất đoạn gen, hệ thống chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 đang là một trong những hướng nghiên cứu đầy triển vọng. Các liệu pháp di truyền hiện có chỉ tác động lên tế bào của người bệnh và không làm thay đổi vật liệu di truyền để truyền lại cho thế hệ sau.
Trên thế giới, một số bệnh thần kinh – cơ ở trẻ em đã có các liệu pháp điều trị nhắm đích. Bệnh teo cơ tủy sống (Spinal Muscular Atrophy – SMA) được điều trị bằng các chiến lược tăng biểu hiện gen SMN2 hoặc thay thế gen SMN1. Các thuốc đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt bao gồm nusinersen (2017), onasemnogene abeparvovec (Zolgensma®) (2019) và risdiplam (2020). Đối với loạn dưỡng cơ Duchenne (Duchenne Muscular Dystrophy – DMD), các liệu pháp bỏ qua exon sử dụng antisense oligonucleotide như eteplirsen (exon 51), golodirsen (exon 53) và viltolarsen (exon 53) đã được nghiên cứu và ứng dụng. Ngoài ra, các bệnh thần kinh – cơ khác như bệnh thần kinh vận động – cảm giác di truyền, hội chứng nhược cơ bẩm sinh và các thể loạn dưỡng cơ khác cũng đang được nghiên cứu với nhiều liệu pháp điều trị nhắm đích, bước đầu cho thấy triển vọng cải thiện chức năng vận động.
Tại Việt Nam, việc tiếp cận các liệu pháp điều trị nhắm đích đối với bệnh thần kinh – cơ ở trẻ em vẫn còn nhiều hạn chế do nhiều nguyên nhân, đặc biệt là tính sẵn có của thuốc, chi phí điều trị cao và cơ hội tham gia các thử nghiệm lâm sàng quốc tế còn hạn chế. Tuy nhiên, một số trẻ mắc teo cơ tủy sống và loạn dưỡng cơ Duchenne đã được tiếp cận các liệu pháp điều trị thông qua các thử nghiệm lâm sàng quốc tế hoặc các chương trình hỗ trợ thuốc tại Bệnh viện Nhi Đồng 2, Trung tâm Thần kinh – Bệnh viện Nhi Trung ương và một số cơ sở y tế khác.
Tóm lại, điều trị nhắm đích đối với các bệnh thần kinh – cơ di truyền ở trẻ em vẫn là một thách thức lớn. Tuy nhiên, các liệu pháp can thiệp trực tiếp vào bất thường di truyền đã góp phần làm thay đổi đáng kể tiên lượng của một số bệnh và mở ra một kỷ nguyên mới của y học chính xác trong điều trị các bệnh thần kinh – cơ ở trẻ em.
