Tóm tắt
Chóng mặt là triệu chứng thường gặp trên lâm sàng với nguyên nhân được chia thành hai nhóm chính gồm tổn thương tiền đình ngoại biên và tổn thương tiền đình trung ương. Chóng mặt trung ương là tình trạng lâm sàng trong đó người bệnh trải qua cảm giác ảo giác về sự chuyển động của môi trường xung quanh, hoặc cảm giác quay tròn trong khi vẫn đứng yên, hậu quả của rối loạn chức năng các cấu trúc tiền đình trong hệ thần kinh trung ương. Người bệnh chủ yếu phàn nàn về các triệu chứng chóng mặt với ảo giác chuyển động hoặc cảm giác quay tròn. Tình trạng này khác với triệu chứng chóng mặt nhẹ, thoáng qua thường gặp do sự suy giảm tưới máu não.
Hệ thống tiền đình ngoại biên bao gồm tiểu nang (saccule), túi bầu dục (utricle) và các ống bán khuyên (semicircular canals). Các tế bào lông biểu mô thần kinh trong bộ phận tiền đình ngoại biên gửi tín hiệu tới nhân tiền đình nằm tại cầu não và mặt lưng- bên hành não thông qua dây thần kinh tiền đình ốc tai. Nhân tiền đình mỗi bên được chia thành 4 dưới nhân với 3 nhân bên và 1 cột nhân trong, chúng được gọi là nhân tiền đình trên (superior vestibular nucleus), nhân tiền đình bên (lateral vestibular nucleus), nhân tiền đình giữa (medial vestibular nucleus) và nhân tiền đình xuống (descending vestibular nucleus). Một số nhân chỉ nhận được tín hiệu hướng tâm tiền đình nguyên phát, nhưng hầu hết nhận được tín hiệu hướng tâm từ tiểu não, hệ lưới, tủy sống và nhân tiền đình đối bên. Các sợi phóng ra từ nhân tiền đình gửi tới tiểu não, nhân ngoài mắt (extraocular nuclei) và tuỷ sống. Với cấu tạo giải phẫu trên chúng ta có thể dễ dàng hiêu được chức năng của hệ thống tiền đình là duy trì sự cố định thị giác thông qua phản xạ tiền đình mắt với sự thay đổi tư thế của đầu và cơ thể trong không gian và sự thay đổi tư thế cơ thể. Việc duy trì sự cố định thị giác cũng yêu cầu sự bình thường về chức năng của bộ tích hợp thần kinh trung ương vận động nhãn cầu, bao gồm chủ yếu là nhân tiền đình giữa (medial vestibular nucleus) và nhân hạ thiệt (nucleus prepositus hypoglossi). Bất kì tổn thương nào ảnh hưởng tới nhân tiền đình hoặc các đường tới và đi tiểu não cũng sẽ dẫn tới hậu quả chóng mặt và dấu hiệu liên quan của rung giật nhãn cầu.
Chóng mặt trung ương xuất hiện khi bất kì tổn thương hoặc bất thường chức năng của cơ quan tiền đình thân não như mô tả trên. Chóng mặt ngoại biên xuất hiện do các vấn đề ở hệ thống tiền đình ngoại biên từ tai trong đến nhánh tiền đình của dây thần kinh sọ não số VIII. Chóng mặt ngoại biên chiếm hơn 90% nguyên nhân gây chóng mặt. Chóng mặt trung ương thường xuất hiện do tổn thương thiếu máu của các cấu trúc tiền đình trung ương trong tiểu não, thân não hoặc các nhân tiền đình đặc biệt ở người cao tuổi với các yếu tố nguy cơ bệnh lý mạch máu. Tổn thương mất myelin cấp tính ví dụ như xơ cứng dải rác cũng là một nguyên nhân khác thường gặp gây chóng mặt trung ương trên đối tượng người bệnh trẻ tuổi. Một nguyên nhân khác không thường gặp là chóng mặt do thuốc, đặc biệt ngộ độc thuốc do kháng động kinh ví dụ như phelytoin, phenobarbital, và carbamazepine. Một số nguyên nhân khác ít gặp bao gồm nhiễm trùng, chấn thương hoặc khối u vùng hố sau và migrain.
